Loading...

متابولیت های اولیه گیاهان دارویی

متابولیت های اولیه گیاهان دارویی

متابولیت های اولیه گیاهان دارویی

متابولیت های اولیه گیاهان دارویی : گیاهان از بزرگترین تولیدکنندگان طبیعی زمین بوده و حیات دیگر موجودات، به صورت مستقیم یا غیر مستقیم با وجود گیاهان و فرآیند فتوسنتز در ارتباط است. در واقع گیاهان به کمک فرآیند فتوسنتز و تاثیراتی که از ژنوتیپ و عوامل محیطی می ­پذیرند، رنج وسیعی از متابولیت ­های اولیه و ثانویه را سنتز می­کنند. در این میان گیاهان دارویی از اهمیت خاصی برخوردار می­ باشند. در واقع ترکیبات ثانویه تولید شده در این گیاهان از جایگاه بالایی در رفع نیاز انسان­ها برخوردار می­باشد.

در تعریف کلی، گیاهان دارویی به مجموعه­ ای از گیاهان گفته می­شود که یک یا برخی از اندام­های آنها حاوی مواد موثره ­باشد. مواد موثره دارای اثرات فعال زیستی بوده و با تاثیر در فرآیند متابولیسم گیاهی و تاثیر در فرآیندهای فیزیولوژیک سایر جانوران، نقش مهمی در حفظ حیات گیاهان بر عهده دارند.

تقسیم بندی گیاهان دارویی از مواد موثره

گیاهان دارویی حاوی مواد موثره به سه دسته تقسیم می­شوند. برخی محققان هدف کاشت را دلیل نامگذاری می­دانند. بدین صورت که اگر گیاهانی به منظور استفاده از مواد موثره آنها کاشت شوند، در زیر مجموعه دارویی قرار می­گیرند.

  • گیاهان دارویی [Medicinal plants]: گیاهانی که یک یا چند اندام آنها حاوی موادی هستند که این مواد برای اهداف درمانی و یا به عنوان پیش ماده مواد دارویی شیمیایی شبه سنتزی استفاده می­شوند. مثل گل انگشتانه.
  • گیاهان معطر [Aromatic plants]: گیاهانی که باعث تحریک پیکر موجود زنده شده و اغلب نیرو دهنده و معطر هستند. در ساختار آنها به طور کامل یا تا حد زیادی اسانس موجود می­باشد. مثل دارچین.
  • گیاهان ادویه ­ای [Spices or spice plants]: هر گیاه خشک شده که به منظور اهداف ادویه­ ای و طعم دهنده مورد استفاده قرار گیرد گیاه ادویه ­ای نام دارد، مانند آویشن (فتاحی و همکاران، ۱۳۸۹).

متابولیت های اولیه گیاهان داروییمواد موثره و تاثیرات دارویی

گیاهان دارویی نقش مهمی در سلامتی انسان­ها در سراسر جهان به خصوص در کشورهای توسعه یافته بازی می­کنند. آمار نشان می­دهد به طور متوسط در حدود ۸۰ درصد جمعیت کشور­های توسعه یافته از داروهای گیاهی جهت درمان بیماری­های خود استفاده می ­کنند (داسیلوا، ۱۹۹۷). متابولیت های اولیه گیاهان دارویی اگر چه دارای خواص دارویی شماخته شده ای نیستند اما در مسیر مشابهی با متابولیت های اولیه سنتز میشوند.

در حدود ۲۵ درصد از داروهای مهم فارماکوپه­ ها از متابولیت های ثانویه گیاهان دارویی گیاهان دارویی تهیه می ­شود و بسیاری دیگر سنتزی بوده و ساختاری شبیه به متابولیت های اولیه گیاهان دارویی گرفته شده از گیاهان دارویی، دارند. امروزه با توجه به مشکلات متعدد در بخش جسم و روان در رابطه با کاربرد مواد شیمیایی و داروهای سنتزی، توجه به داروهایی با منشاء گیاهی بنا به ضرورت روز به روز در حال افزایش است.

سازمان بهداشت جهانی [WHO] تخمین می­زند ۵/۳ میلیارد نفر از مردم دنیا به منابع گیاهی جهت درمان بیماری ­های خود اعتماد داشته و از آنها برای ارتقای کیفیت بهداشت خود و جامعه استفاده می­ کنند. اگر چه مصرف داروهای شیمیایی و سنتزی در کشورهای عقب مانده و در حال توسعه از درصد بالایی برخوردار است ولی در کشورهای توسعه یافته، تولید گیاهان دارویی و داروهای گیاهی به واسطه تقاضای روز افزون، رو به افزایش است.

مسیرهای سنتزی متابولیت ها

گیاهان برای سنتز متابولیت های اولیه گیاهان دارویی و متابولیت­ های ثانویه دارای متابولیسم های خاصی می باشند. متابولیسم یا سوخت و ساز به مجموع تمام فرآیندهای شیمیایی که در یک موجود زنده به وقوع می­ پیوندد، گفته می­ شود. متابولیسم فرایندی بسیار پویا است که در آن ملکول­ها دائماً باز چرخ می­ شوند و ترکیب هر سلول در هر زمان، توازنی بین سنتز و تجزیه را نشان می­دهد. مواد موثره گیاهی یا مواد فعال بیولوژیکی به عنوان محصولات متابولیسمی ممکن است در مراحل مختلفی از نمو گیاهی تولید گردند. در گیاهان مجموع مکانیسم سوخت و ساز، اسیمیلاسیون کربن و تبدیلات انرژی در نهایت منتج به تولید کربو­هیدرات­ها، پروتئین­ ها، اسید­های نوکلئیک، چربی ­ها و سایر ملکول­ها می­شود.

محصولات متابولیسمی اعم از متابولیت های اولیه گیاهان دارویی و متابولیت های ثانویه در تمام سلول­ها وجود داشته و برای انجام وظایف اندامک ­ها نیاز می ­باشند. در بسیاری از گیاهان قسمت اعظم انرژی و کربنی که جذب، تحلیل و توزیع می ­شود به سنتز ملکول­های آلی اختصاص می­ یابد. در این میان ملکول­هایی وجود دارند که نقش آشکاری در رشد و نمو ندارند. این ملکول­ها به متابولیت­های ثانویه معروف­ اند. متابولیت­های ثانویه عموماً در مقادیر کم یافت شده و ممکن است تولید آنها در سطحی گسترده، یا به خانواده، جنس یا حتی گونه خاصی محدود باشد. بسیاری از متابولیت ­های ثانویه موجب کاهش خسارت ناشی از حشرات و حیوانات می­ شوند یا وظایف محافظتی دیگری بر عهده دارند، و در حقیقت بسیاری از آنها بخشی از مکانیسم دفاعی گیاهان هستند.

متابولیت­ های گیاهی در گذشته به عنوان دارو، صابون، اسانس (عطریات) و سایر مواد مورد استفاده قرار می­گرفت. از این مواد می­توان به تولیدات دارویی، رنگ­ها، مواد اولیه صنایع شیمیایی­ (­صمغ­ها، رزین ها و کائچو) و فراورده ­های متنوعی که به عنوان چاشنی غذا و نوشیدنی استفاده می­شود، اشاره نمود.

متابولیت های اولیه گیاهان داروییمتابولیت های اولیه و ثانویه گیاهان دارویی

در گیاهان دو گروه عمده از متابولیت­ ها سنتز می­شوند. گروه اول شامل قند­های فسفاته، اسید­های آمینه، پروتئین­ها و اسید­های نوکلئیک در تمام سلول­های زنده سنتز می­شوند. این مواد به متابولیت های اولیه گیاهان دارویی [Primary metabolites] معروف می­ باشند. این مواد عمدتاً نقش ساختاری داشته و از مواد اولیه ضروری برای رشد و نمو به حساب می­ آیند. با وجود این بسیاری از گیاهان به خصوص گیاهان دارویی تعداد زیادی از ملکول­های آلی را سنتز می­کنند که جزء متابولیت­ های اولیه قرار نگرفته و جزو متابولیت­ های ثانویه یا تولیدات ثانویه [Secondary metabolites] به شمار می ­آیند.

تمایز متابولیت های اولیه گیاهان دارویی و ثانویه کار ساده ­ای نیست. چرا که متابولیت­ های ثانویه بخشی از ساختمان ملکولی پایه نیستند. این ترکیبات، معمولاً در بافت­ها یا اندام­های خاص، یا در مراحل بخصوصی از نمو بافت یافت می ­شوند. البته با تعریفی که از متابولیت­های ثانویه گردید لیگنین و کلروفیل هم جزو این مواد محسوب می­شوند ولی بر اساس گفته محققان به دلیل اهمیت این دو ماده در رشد و نمو، آنها را در گروه متا­بولیت­های اولیه قرار می­ دهند. همچنین به دلیل اینکه کلروفیل در فرایند فتوسنتز به مثابه مهمترین ماده متابولیکی اولیه دخالت دارد نمی­توان آن را در گروه متابولیت­های ثانویه قرار داد (­امیدبیگی، ۱۳۸۸).

تولید متابولیت ­های گیاهی از مکانیسم ­های زیستی خاصی پیروی می­ کند. همچنین پیوستگی عمیق بین مکانیسم ­های مربوط به متابولیت­ های اولیه و ثانویه و وجود مواد حدواسط مشترک تولید شده در این بین، مانع از تصور وجود حد و مرزی مشخص برای این مکانیسم­ ها یا فرایندها می­شود. دانشمندان در مورد مسیر­های سنتز متابولیت­های ثانویه (بویژه مواد موثره [Active ingredient] گیاهان دارویی) نظر­ات متفاوتی ابراز داشته ­اند. آنها تشکیل مواد موثره گیاهان دارویی را، ناشی از دو دسته فرایندهای متابولیسمی متفاوت ولی در عین حال مرتبط با هم می­دانند. این فرایندها شامل فرایند­های متابولیسمی عام و فرایند­های متابولیسمی خاص می­باشند.

  • الف) فرایند­های متابولیسمی عام [Universal processes]: فرایندهایی که در همه ­ی موجودات زنده، در سطوح مختلف عمومیت داشته و در تمام گیاهان اعم از دارویی و غیر دارویی به وقوع می­پیوندند.
  • ب) فرایندهای متابولیسمی خاص [Special processes]: این فرایندها در گیاهان دارویی که فراورده­ های خاصی تولید می­ کنند، بیشتر به وقوع می­ پیوندد.

باید دانست عام بودن یا خاص بودن فرایندها و ترکیبات مربوط به آنها، یک مفهوم نسبی است. یعنی گستردگی توزیع متابولیت ثانویه­ ای در گونه­ های یک تیره گیاهی نشان از عام بودن آن ندارد. برای مثال آلکالوئیدها در گیاهان جزو متابولیت­ های خاصی می­باشند ولی در عین حال در همه ­ی گونه ­های تیره آماریلیس وجود دارند.

یا کلروفیل، با اینکه در غالب گیاهان حضور دارد و در عالم حیات به عنوان ماده خاص گیاهی شمرده می ­شود ولی جزو متابولیت­های ثانویه به شمار نمی­ آید. در واقع مفهوم عام بودن یا خاص بودن مواد را نه تنها به طور نسبی در مورد تولید مواد، بلکه در رابطه با انباشتگی مواد نیز در نظر می­ گیرند. لذا با توجه به فرایند متابولیت­ سازی چه به صورت عام و چه به صورت خاص، آشنایی با مسیرهای سنتزی و متابولیسمی جهت تسریع در تحقیقات علمی در این زمینه لازم و ضروری می­باشد.

مواد موثره گیاهان دارویی

به طور کلی بیوسنتز مواد موثره گیاهان دارویی، که از مجموعه متابولیت های اولیه گیاهان دارویی و ثانویه حاصل می­شود شامل متابولیت های اولیه گیاهان دارویی مانند کربوهیدرات ­ها، چربی­ ها، اسید­های آمینه ­ی مختلف، نوکلئوپروتین­ ها، آنزیم­ ها، پور­فیرین­ ها و متابولیت ­های ثانویه مانند گلیکوزیدها، آلکالوئید­ها، ترپن ها، فلاونوئید­ها، کینون­ ها و ترکیبات وابسته دیگر می­باشد. تقسیم بندی مواد موثره (متابولیت­های ثانویه) گیاهان دارویی که امروزه مورد تائید است، به صورت چهار گروه اصلی آلکالوئید­ها، گلیکوزید­ها، روغن ­های فرار [Essential oil] (اسانس­ها) و سایر مواد موثره می­باشد. منظور از سایر مواد موثره، ترکیباتی چون مواد تلخ، فلاون­ها، فلاونوئید­ها، موسیلاژها (جزو گروه پلی­ساکارید­ها)، ویتامین­ ها، تانن ­ها، اسید­سالیسیلیک و ترکیبات دیگر امثال آن می ­باشد که به دلیل ناهماهنگی و گستردگی ساختمان اول متابولیت ­های اولیه شیمیایی آنها، در سه گروه قبلی جای نمی­گیرند.

تهیه و تنظیم

  • تهیه و تنظیم از هربال مارکت
  • انتشار این مقاله به هیچ وجه قانونی نمی باشد
  • عنوان مقاله: متابولیت های اولیه گیاهان دارویی
  • نویسنده: مهدی قنبری
درباره مهدی قنبری

سلام خدمت همه فعالین حوزه گیاهان دارویی من مهدی قنبری کارشناسی ارشد گیاهان دارویی از دانشگاه تربیت مدرس تهران هستم. در مقطع کارشناسی از رشته باغبانی دانشگاه تبریز فارغ التحصیل شده ام. مدتی به عنوان مدیر مرکز خدمات تخصصی گیاهان دارویی فعالیت داشته ام و اکنون در زمینه بازاریابی و فروش و کشت و کار گیاهان دارویی فعالیت می کنم. مطمئنا تمام اطلاعات بدست آمده از تجارب مزرعه ای و بازاری خود را با قلم خود به اطلاع شما خواهم رساند امیدوارم که مورد پسندتان واقع گردد. منتظر نظرات سازنده شما برای بهبود وضعیت سایت هستیم. باتشکر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 
 
 

پاسخ معادله زیر را وارد کنید * مهلت سه دقیقه ای معادله به اتمام رسیده، جهت دریافت معادله جدید روی دکمه کناری آن کلیک کنید.